I dieci comandamenti
I dieci comandamenti sono scritti nel capitolo 20 dell’Esodo e nel capitolo 5 del Deuteronomio. L’Antico Testamento li chiama «le parole del patto» (Es 34:28) e «le dieci parole» (Es 34:28; Dt 4:13); il Nuovo Testamento li chiama «i comandamenti», in greco ἐντολαί (Mt 19:17; Rm 13:9). Oggi si chiamano spesso il Decalogo, dal greco δέκα λόγοι, «dieci parole».
I due racconti dei dieci comandamenti sono in sostanza uguali, ma danno motivi diversi per il comandamento del sabato: nell’Esodo si basa sulla creazione del mondo, nel Deuteronomio sulla liberazione di Israele dalla schiavitù in Egitto.
Nel Nuovo Testamento Gesù e gli apostoli si riferiscono più volte a questi comandamenti — a tutti tranne quello del sabato. Parlano soprattutto di osservarli nel cuore e non solo fuori. E mettono in rilievo due richieste principali: l’amore per Dio e l’amore per il prossimo.
Esodo e Deuteronomio
ἐγώ εἰμι Κύριος ὁ Θεός σου, ὅστις ἐξήγαγόν σε ἐκ γῆς Αἰγύπτου, ἐξ οἴκου δουλείας. Οὐκ ἔσονταί σοι θεοὶ ἕτεροι πλὴν ἐμοῦ. Οὐ ποιήσεις σεαυτῷ εἴδωλον, οὐδὲ παντὸς ὁμοίωμα, ὅσα ἐν τῷ οὐρανῷ ἄνω, καὶ ὅσα ἐν τῇ γῇ κάτω, καὶ ὅσα ἐν τοῖς ὕδασιν ὑποκάτω τῆς γῆς. Οὐ προσκυνήσεις αὐτοῖς, οὐδὲ μὴ λατρεύσεις αὐτοῖς· ἐγὼ γάρ εἰμι Κύριος ὁ Θεός σου, Θεὸς ζηλωτὴς, ἀποδιδοὺς ἁμαρτίας πατέρων ἐπὶ τέκνα, ἕως τρίτης καὶ τετάρτης γενεᾶς τοῖς μισοῦσί με, καὶ ποιῶν ἔλεος εἰς χιλιάδας τοῖς ἀγαπῶσί με, καὶ τοῖς φυλάσσουσι τὰ προστάγματά μου. Οὐ λήψῃ τὸ ὄνομα Κυρίου τοῦ Θεοῦ σου ἐπὶ ματαίῳ· οὐ γὰρ μὴ καθαρίσῃ Κύριος ὁ Θεός σου τὸν λαμβάνοντα τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐπὶ ματαίῳ. Μνήσθητι τὴν ἡμέραν τῶν σαββάτων ἁγιάζειν αὐτήν. Ἓξ ἡμέρας ἐργᾷ, καὶ ποιήσεις πάντα τὰ ἔργα σου. Τῇ δὲ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ, σάββατα Κυρίῳ τῷ Θεῷ σου· οὐ ποιήσεις ἐν αὐτῇ πᾶν ἔργον σὺ, καὶ ὁ υἱός σου, καὶ ἡ θυγάτηρ σου, ὁ παῖς σου, καὶ ἡ παιδίσκη σου, ὁ βοῦς σου, καὶ τὸ ὑποζύγιόν σου, καὶ πᾶν κτῆνός σου, καὶ ὁ προσήλυτος ὁ παροικῶν ἐν σοί. Ἐν γὰρ ἓξ ἡμέραις ἐποίησε Κύριος τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν καὶ τὴν θὰλασσαν καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτοῖς, καὶ κατέπαυσε τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ· διὰ τοῦτο εὐλόγησε Κύριος τὴν ἡμέραν τὴν ἑβδόμην, καὶ ἡγίασεν αὐτήν. Τίμα τὸν πατέρα σου, καὶ τὴν μητέρα σου, ἵνα εὖ σοι γένηται, καὶ ἵνα μακροχρόνιος γένῃ ἐπὶ τῆς γῆς τῆς ἀγαθῆς, ἧς Κύριος ὁ Θεός σου δίδωσί σοι. Οὐ μοιχεύσεις. Οὐ κλέψεις. Οὐ φονεύσεις. Οὐ ψευδομαρτυρήσεις κατὰ τοῦ πλησίον σου μαρτυρίαν ψευδῆ. Οὐκ ἐπιθυμήσεις τὴν γυναῖκα τοῦ πλησίον σου· οὐκ ἐπιθυμήσεις τὴν οἰκίαν τοῦ πλησίον σου, οὔτε τὸν ἀγρὸν αὐτοῦ, οὔτε τὸν παῖδα αὐτοῦ, οὔτε τὴν παιδίσκην αὐτοῦ, οὔτε τοῦ βοὸς αὐτοῦ, οὔτε τοῦ ὑποζυγίου αὐτοῦ, οὔτε παντὸς κτήνους αὐτοῦ, οὔτε ὅσα τῷ πλησίον σου ἐστί.
ἐγώ εἰμι Κύριος ὁ Θεός σου ὁ ἐξαγαγών σε ἐκ γῆς Αἰγύπτοῦ, ἐξ οἴκου δουλείας.
Οὐκ ἔσονταί σοι θεοὶ ἕτεροι πρὸ προσώπου μου.
Οὐ ποιήσεις σεαυτῷ εἴδωλον, οὐδὲ παντὸς ὁμοίωμα, ὅσα ἐν τῷ οὐρανῷ ἄνω, καὶ ὅσα ἐν τῇ γῇ κάτω, καὶ ὅσα ἐν τοῖς ὕδασιν ὑποκάτω τῆς γῆς. Οὐ πρόσκυνήσεις αὐτοῖς, οὐδὲ μὴ λατρεύσῃς αὐτοῖς· ὅτι ἐγώ εἰμι Κύριος ὁ Θεός σου, Θεὸς ζηλωτὴς, ἀποδιδοὺς ἁμαρτίας πατέρων ἐπὶ τέκνα ἐπὶ τρίτην καὶ τετάρτην γενεὰν τοῖς μισοῦσί με, καὶ ποιῶν ἔλεος εἰς χιλιάδας τοῖς ἀγαπῶσί με, καὶ τοῖς φυλάσσουσι τὰ προστάγματά μου. Οὐ λήψῃ τὸ ὄνομα Κυρίου τοῦ Θεοῦ σου ἐπὶ ματαίῳ· οὐ γὰρ μὴ καθαρίσῃ Κύριος ὁ Θεός σου τὸν λαμβάνοντα τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐπὶ ματαίῳ.
Φύλαξαι τὴν ἡμέραν τῶν σαββάτων ἁγιάζειν αὐτὴν, ὃν τρόπον ἐνετείλατό σοι Κύριος ὁ Θεός σου. Ἓξ ἡμέρας ἐργᾷ καὶ ποιήσεις πάντα τὰ ἔργα σου· τῇ δὲ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ σάββατα Κυρίῳ τῷ Θεῷ σου· οὐ ποιήσεις ἐν αὐτῇ πᾶν ἔργον σὺ καὶ ὁ υἱός σου καὶ ἡ θυγάτηρ σου, ὁ παῖς σου καὶ ἡ παιδίσκη σου, ὁ βοῦς σου καὶ τὸ ὑποζύγιόνσου, καὶ πᾶν κτῆνός σου, καὶ προσήλυτος ὁ παροικῶν ἐν σοὶ· ἵνα ἀναπαύσηται ὁ παῖς σου, καὶ ἡ παιδίσκη σου, καὶ τὸ ὑποζύγίον σου, ὥσπερ καὶ σύ. Καὶ μνησθήσῃ ὅτι οἰκέτης ἦσθα ἐν γῇ Αἰγύπτῳ, καὶ ἐξήγαγέ σε Κύριος ὁ Θεός σου ἐκεῖθεν ἐν χειρὶ κραταιᾷ, καὶ ἐν βραχίονι ὑψηλῷ· διὰ τοῦτο συνέταξέ σοι Κύριος ὁ Θεός σου ὥστε φυλάσσεσθαι τὴν ἡμέραν τῶν σαββάτων καὶ ἁγιάζειν αὐτήν. Τίμα τὸν πατέρα σου καὶ τὴν μητέρα σου, ὃν τρόπον ἐνετείλατό σοι Κύριος ὁ Θεός σου, ἵνα εὖ σοι γένηται, καὶ ἵνα μακροχρόνιος γένῃ ἐπὶ τῆς γῆς, ἧς Κύριος ὁ Θεός σου δίδωσί σοι. Οὐ φονεύσεις. Οὐ μοιχεύσεις. Οὐ κλέψεις. Οὐ ψευδομαρτυρήσεις κατὰ τοῦ πλησίον σου μαρτυρίαν ψευδῆ. Οὐκ ἐπιθυμήσεις τὴν γυναῖκα τοῦ πλησίον σου· οὐκ ἐπιθυμήσεις τὴν οἰκίαν τοῦ πλησίον σου, οὔτε τὸν ἀγρὸν αὐτοῦ, οὔτε τὸν παῖδα αὐτοῦ, οὔτε τὴν παιδίσκην αὐτοῦ, οὔτε τοῦ βοὸς αὐτοῦ, οὔτε τοῦ ὑποζυγίου αὐτοῦ, οὔτε παντὸς κτήνους αὐτοῦ, οὔτε πάντα ὅσα τῷ πλησίον σου ἐστί.
Come si numerano i comandamenti
Il testo contiene più di dieci precetti, e ci sono più modi di dividerlo in dieci comandamenti. La tabella mostra come ogni tradizione conta ciascun passo; un trattino significa che il passo non è contato tra i comandamenti, e «pre.» indica il preambolo: non ha un numero suo, ma è considerato parte dei dieci comandamenti.
| Testo | Esodo | Deuteronomio | Settanta | Talmud | Agostino | Filone | Cattolica | Luterana | Riformata |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| «Io sono il Signore Iddio tuo…» | 20:2 | 5:6 | — | 1 | — | — | 1 | — | pre. |
| «Non avere altri dii nel mio cospetto» | 20:3 | 5:7 | 1 | 2 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 |
| «Non farti scultura alcuna…» | 20:4–6 | 5:8–10 | 2 | 2 | 1 | 2 | 1 | — | 2 |
| «Non usare il Nome del Signore Iddio tuo in vano…» | 20:7 | 5:11 | 3 | 3 | 2 | 3 | 2 | 2 | 3 |
| «Ricordati del giorno del riposo…» («Osserva il giorno del riposo…») | 20:8–11 | 5:12–15 | 4 | 4 | 3 | 4 | 3 | 3 | 4 |
| «Onora tuo padre e tua madre…» | 20:12 | 5:16 | 5 | 5 | 4 | 5 | 4 | 4 | 5 |
| «Non uccidere» | 20:13 | 5:17 | 6 | 6 | 5 | 7 | 5 | 5 | 6 |
| «Non commettere adulterio» | 20:14 | 5:18 | 7 | 7 | 6 | 6 | 6 | 6 | 7 |
| «Non furare» | 20:15 | 5:19 | 8 | 8 | 7 | 8 | 7 | 7 | 8 |
| «Non dir falsa testimonianza…» | 20:16 | 5:20 | 9 | 9 | 8 | 9 | 8 | 8 | 9 |
| «Non concupire la casa del tuo prossimo» | 20:17 | 5:21 | 10 | 10 | 10 | 10 | 10 | 9 | 10 |
| «Non concupir la moglie del tuo prossimo» | 20:17 | 5:21 | 10 | 10 | 9 | 10 | 9 | 10 | 10 |
| «…nè il suo servo, nè la sua serva… nè cosa alcuna che sia del tuo prossimo» | 20:17 | 5:21 | 10 | 10 | 10 | 10 | 10 | 10 | 10 |
- Settanta — la traduzione greca dell’Antico Testamento. Oggi la sua divisione è seguita dalla Chiesa ortodossa e dalla maggior parte delle chiese protestanti, tranne i luterani.
- Talmud — nella tradizione ebraica il primo comandamento è il preambolo, «Io sono il Signore Iddio tuo…».
- Sant’Agostino segue la tradizione ebraica ma non conta il preambolo come comandamento, e divide in due l’ultimo comandamento, «Non concupire», seguendo l’ordine delle parole del Deuteronomio.
- Filone di Alessandria divide il testo come i Settanta, ma ha «Non uccidere» e «Non commettere adulterio» in ordine inverso.
- La Chiesa cattolica segue la divisione di Agostino ma conta il preambolo come parte del primo comandamento.
- I luterani seguono la divisione di Agostino senza il divieto delle immagini e prendono come base il testo dell’Esodo.
- Le chiese riformate seguono la divisione dei Settanta; il preambolo è considerato una parte necessaria dei dieci comandamenti e si dice sempre insieme a loro.