I dieci comandamenti
I dieci comandamenti sono scritti nel capitolo 20 dell’Esodo e nel capitolo 5 del Deuteronomio. L’Antico Testamento li chiama «le parole del patto» (Es 34:28) e «le dieci parole» (Es 34:28; Dt 4:13); il Nuovo Testamento li chiama «i comandamenti», in greco ἐντολαί (Mt 19:17; Rm 13:9). Oggi si chiamano spesso il Decalogo, dal greco δέκα λόγοι, «dieci parole».
I due racconti dei dieci comandamenti sono in sostanza uguali, ma danno motivi diversi per il comandamento del sabato: nell’Esodo si basa sulla creazione del mondo, nel Deuteronomio sulla liberazione di Israele dalla schiavitù in Egitto.
Nel Nuovo Testamento Gesù e gli apostoli si riferiscono più volte a questi comandamenti — a tutti tranne quello del sabato. Parlano soprattutto di osservarli nel cuore e non solo fuori. E mettono in rilievo due richieste principali: l’amore per Dio e l’amore per il prossimo.
Esodo e Deuteronomio
аз есмь госпо́дь бог твой, изведы́й тя от земли́ еги́петския, от до́му рабо́ты:
да не бу́дут тебе́ бо́зи ини́и ра́зве мене́.
Не сотвори́ себе́ куми́ра и вся́каго подо́бия, ели́ка на небеси́ горе́ и ели́ка на земли́ ни́зу, и ели́ка в вода́х под земле́ю:
да не поклони́шися им, ни послу́жиши им: аз бо есмь госпо́дь бог твой, бог ревни́тель, отдая́й грехи́ оте́ц на ча́да до тре́тияго и четве́ртаго ро́да ненави́дящым мене́,
и творя́й ми́лость в ты́сящах лю́бящым мя и храня́щым повеле́ния моя́.
Не во́змеши и́мене го́спода бо́га твоего́ всу́е: не очистит бо госпо́дь прие́млющаго и́мя его́ всу́е.
По́мни день суббо́тный, е́же святи́ти его́:
шесть дний де́лай и сотвори́ши (в них) вся дела́ твоя́:
в день же седмы́й, суббо́та го́споду бо́гу твоему́: да не сотвори́ши вся́каго дела́ в онь ты и сын твой и дщерь твоя́, и раб твой и раба́ твоя́, и вол твой и осля́ твое́ и вся́кий скот твой, и пришле́ц обита́яй у тебе́:
зане́ в шести́ днех сотвори́ госпо́дь не́бо и зе́млю, мо́ре и вся я́же в них, и почи́ в день седмы́й: сего́ ра́ди благослови́ госпо́дь день седмы́й и освяти́ его́.
Чти отца́ твоего́ и ма́терь твою́, да бла́го ти бу́дет и да долголе́тен бу́деши на земли́ бла́зе, ю́же госпо́дь бог твой дае́т тебе́.
Не уби́й.
Не прелюбы́ сотвори́.
Не укра́ди.
Не послу́шествуй на дру́га своего́ свиде́телства ло́жна.
Не пожела́й жены́ и́скренняго твоего́, не пожела́й до́му бли́жняго твоего́, ни села́ его́, ни раба́ его́, ни рабы́ни его́, ни вола́ его́, ни осла́ его́, ни вся́каго скота́ его́, ни всего́, ели́ка суть бли́жняго твоего́.
аз есмь госпо́дь бог твой, изведы́й тя из земли́ еги́петския, от до́му рабо́ты:
да не бу́дут тебе́ бо́зи и́нии пред лице́м мои́м.
Да не сотвори́ши себе́ куми́ра, ни вся́каго подо́бия, ели́ка на небеси́ горе́, и ели́ка на земли́ ни́зу, и ели́ка в вода́х под земле́ю,
да не поклони́шися им, ниже́ послу́жиши им: я́ко аз есмь госпо́дь бог твой, бог ревни́в, отдая́й грехи́ отце́в на ча́да до тре́тияго и четве́ртаго ро́да ненави́дящым мене́,
и творя́й ми́лость в ты́сящах лю́бящым мене́ и храня́щым повеле́ния моя́.
Да не прии́меши и́мене го́спода бо́га твоего́ всу́е: не очи́стит бо госпо́дь бог твой прие́млющаго и́мя его́ всу́е.
Снабди́ день суббо́тный святи́ти его́, я́коже запове́да тебе́ госпо́дь бог твой:
шесть дний де́лай, и да сотвори́ши вся дела́ твоя́,
в день же седмы́й суббо́та го́споду бо́гу твоему́: да не сотвори́ши в онь вся́каго де́ла, ты и сын твой и дщерь твоя́, раб твой и раба́ твоя́, вол твой и осе́л твой и всяк скот твой, и пришле́ц обита́яй у тебе́, да почи́ет раб твой и раба́ твоя́, и осе́л твой, я́коже и ты:
и да помяне́ши, я́ко (и ты) раб был еси́ в земли́ еги́петстей и изведе́ тя госпо́дь бог твой отту́ду руко́ю кре́пкою и мы́шцею высо́кою: сего́ ра́ди повеле́ тебе́ госпо́дь бог твой, е́же храни́ти день суббо́тный и святи́ти его́.
Чти отца́ твоего́ и ма́терь твою́, я́коже запове́да тебе́ госпо́дь бог твой, да бла́го ти бу́дет и да долголе́тен бу́деши на земли́, ю́же госпо́дь бог твой дае́т тебе́.
Не уби́й.
Не прелюбоде́йствуй.
Не укра́ди.
Не послу́шествуй на бли́жняго твоего́ свиде́телства ло́жна.
Не пожела́й жены́ бли́жняго твоего́, не пожела́й до́му бли́жняго твоего́, ни села́ его́, ни раба́ его́, ни рабы́ни его́, ни вола́ его́, ни осля́те его́, ни вся́каго скота́ его́, ниже́ всех, ели́ка бли́жняго твоего́ суть.
Come si numerano i comandamenti
Il testo contiene più di dieci precetti, e ci sono più modi di dividerlo in dieci comandamenti. La tabella mostra come ogni tradizione conta ciascun passo; un trattino significa che il passo non è contato tra i comandamenti, e «pre.» indica il preambolo: non ha un numero suo, ma è considerato parte dei dieci comandamenti.
| Testo | Esodo | Deuteronomio | Settanta | Talmud | Agostino | Filone | Cattolica | Luterana | Riformata |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| «Io sono il Signore Iddio tuo…» | 20:2 | 5:6 | — | 1 | — | — | 1 | — | pre. |
| «Non avere altri dii nel mio cospetto» | 20:3 | 5:7 | 1 | 2 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 |
| «Non farti scultura alcuna…» | 20:4–6 | 5:8–10 | 2 | 2 | 1 | 2 | 1 | — | 2 |
| «Non usare il Nome del Signore Iddio tuo in vano…» | 20:7 | 5:11 | 3 | 3 | 2 | 3 | 2 | 2 | 3 |
| «Ricordati del giorno del riposo…» («Osserva il giorno del riposo…») | 20:8–11 | 5:12–15 | 4 | 4 | 3 | 4 | 3 | 3 | 4 |
| «Onora tuo padre e tua madre…» | 20:12 | 5:16 | 5 | 5 | 4 | 5 | 4 | 4 | 5 |
| «Non uccidere» | 20:13 | 5:17 | 6 | 6 | 5 | 7 | 5 | 5 | 6 |
| «Non commettere adulterio» | 20:14 | 5:18 | 7 | 7 | 6 | 6 | 6 | 6 | 7 |
| «Non furare» | 20:15 | 5:19 | 8 | 8 | 7 | 8 | 7 | 7 | 8 |
| «Non dir falsa testimonianza…» | 20:16 | 5:20 | 9 | 9 | 8 | 9 | 8 | 8 | 9 |
| «Non concupire la casa del tuo prossimo» | 20:17 | 5:21 | 10 | 10 | 10 | 10 | 10 | 9 | 10 |
| «Non concupir la moglie del tuo prossimo» | 20:17 | 5:21 | 10 | 10 | 9 | 10 | 9 | 10 | 10 |
| «…nè il suo servo, nè la sua serva… nè cosa alcuna che sia del tuo prossimo» | 20:17 | 5:21 | 10 | 10 | 10 | 10 | 10 | 10 | 10 |
- Settanta — la traduzione greca dell’Antico Testamento. Oggi la sua divisione è seguita dalla Chiesa ortodossa e dalla maggior parte delle chiese protestanti, tranne i luterani.
- Talmud — nella tradizione ebraica il primo comandamento è il preambolo, «Io sono il Signore Iddio tuo…».
- Sant’Agostino segue la tradizione ebraica ma non conta il preambolo come comandamento, e divide in due l’ultimo comandamento, «Non concupire», seguendo l’ordine delle parole del Deuteronomio.
- Filone di Alessandria divide il testo come i Settanta, ma ha «Non uccidere» e «Non commettere adulterio» in ordine inverso.
- La Chiesa cattolica segue la divisione di Agostino ma conta il preambolo come parte del primo comandamento.
- I luterani seguono la divisione di Agostino senza il divieto delle immagini e prendono come base il testo dell’Esodo.
- Le chiese riformate seguono la divisione dei Settanta; il preambolo è considerato una parte necessaria dei dieci comandamenti e si dice sempre insieme a loro.